Het geheim van de wetenschap

Sinds kort neem ik op mijn wandelingen naast mijn verrekijker ook een thermometer mee. Dat komt door m. Van Dijck, professor gedragsbiologie en hoofd van het Laboratorium Gedragsecologie en Natuurbehoud van het Earth & Life Institute. Tijdens een lezing op 20 februari 2020 begon hij zijn betoog met de vraag: ‘Hoe voelt het om een vlinder te zijn? Of een vogel? Of een spin?’ Hij huppelde hierbij met een denkbeeldig vlindernetje als een dartel kind door het ingebeelde hoge gras van de plenaire zaal van het PIME (Provinciaal Instituut voor Milieu Educatie).

Een meer eenvoudige vraag had hij mij deze week niet kunnen stellen. De eerste dag, stekeblind, groef ik mij als een mol een weg door onbekend terrein. De tweede dag zat ik als een pop opgesloten in mijn cocon. De derde dag wist ik mij hieruit te bevrijden. De vierde dag vloog ik rond als een gierzwaluw die  liever een bosuil had willen zijn. En de vijfde dag zat ik met een Drang zo groot en zei tot alle and’re spinnen:

Vreemd, ik weet niet wat ik heb, maar ik krijg zo’n drang van binnen tot het weven van een web.

Zeiden alle and’re spinnen: O Sebastiaan, nee, Sebastiaan, kom Sebastiaan, laat dat nou, wou je aan een web beginnen in die vreselijke kou?

Zei Sebastiaan tot de spinnen: ’t Web hoeft niet zo groot te zijn, ’t hoeft niet buiten, ’t kan ook binnen ergens achter een gordijn.

Zeiden alle andere spinnen: O Sebastiaan, nee Sebastiaan, toe, Sebastiaan, toom je in! Het is zo gevaarlijk binnen, zo gevaarlijk voor een spin.

Zei Sebastiaan eigenzinnig: Nee, de Drang is mij te groot. Zeiden alle and’ren innig: Sebastiaan, dit wordt je dood…

O, o, o Sebastiaan! Het is niet goed met hem gegaan.

Door het raam klom hij naar binnen. Eigenzinnig! En niet bang. Zeiden alle and’re spinnen: Kijk, daar gaat hij met zijn Drang!

Na een poosje werd toen zoëven dit berichtje doorgegeven: Binnen werd een moord gepleegd. Sebastiaan is opgeveegd.

(Uit ‘De spin Sebastiaan’, Annie M.G. Schmidt)

De kinderlijke verwondering als essentiële voorwaarde om complexe natuursystemen te begrijpen: Dat leek wat mij betreft alvast geen probleem.

De heer Van Dijck vertelde over een experiment met zijn studenten. Hij vroeg hen: ‘Stel, je bent een pinksterbloem. Waar zou jij het liefste staan? Onder een boom? In het gras? Langs de waterkant?’ Daarop stuurde hij hen het veld in met een pinksterbloem en een thermometer.

‘Pardon?’ vroeg meneer van Vliesvleugel, zijn kopje nog even om de hoek van de deur stekend, ‘hoe was het ook weer?’ ‘Erik Pinksterblom,’ zei Erik.

‘Erik – Pinksterblom’, herhaalde de wesp, de woorden als het ware in zijn mond proevend, ‘dank u.’ En weg was hij.

(Uit ‘Erik of het Klein Insektenboek’, Godfried Bomans, 1959)

‘Dat heivlinders als het bont zandoogje bosvlinders spelen komt door hun hoge temperatuurgevoeligheid’, vervolgde de professor. ‘Wanneer het hen te warm wordt onder de voeten, zoeken ze verkoeling op de bladeren in het naburige bos.’ Kijken met een thermometer is hét geheim van de wetenschapper binnen de experimentele gedragsecologie. ‘Als we de antennes van vlinders neutraliseren, vliegen ze in rechte lijn. In natuurlijke toestand leiden hun voelsprieten hen van de ene naar de andere bloem, blijven ze hier en daar wat hangen, keren terug en trekken toch weer verder. Kronkelend van hot naar her zoeken ze aarzelend hun weg.’

Na deze zin voelde ik me niet alleen een vlinder, maar werd er haast een. Hans Van Dijck had mij betoverd:

Toen Hansje Pansje Pingeling vanmorgen vroeg naar buiten ging, toen vond hij bij het kippenhok een toverstok. Hij ging naar huis toe, heel bedaard. Daar zat zijn vader bij de haard en Hansje zei: Hokus, Pokus, Pas, ik wou dat jij een vogel was. Zijn moeder keek hem angstig aan en riep: Wat heb je nou gedaan? Maar Hans zei: Hokus, Pokus, Pas, ik wou dat jij ook een vogel was. Toen waren bei zijn ouders mezen! Wie heeft er ooit zo iets gelezen! Ze zaten in een boom te fluiten en Hans ging dadelijk naar buiten en hij veranderde twee heren in hele grote bruine beren en hij veranderde twee vrouwen in hele mooie witte pauwen. Hans ging naar school en kwam daar binnen en ging er dadelijk beginnen: de juffrouw werd meteen een paard. De meester werd een mokkataart. Maar alle kinderen die er zaten die heeft hij rustig zo gelaten. Jeroen en Kees en Hein en Piet, nee, die veranderde hij niet. Alleen de grote mensen maar, de hele stad door, hier en daar. Zo liep ons Hansje op een drafje en zwaaide met zijn toverstafje.

Meneer Van Dijk, de burgemeester, veranderde hij in een heester en juffrouw Bos, een lieve dame, die werd een pot met twee cyclamen. En alle kinders gingen mee: ze vonden het een leuk idee! Een telkens als er iemand werd veranderd in een koe of hert, dan riepen ze heel hard: Hoera! Het was een heerlijk spel, maar ja, er was na 14 uur getover geen volwassene meer over. De kinders konden alles doen. Ze speelden rover in het plantsoen, de hele dag en hele nachten en niemand die er op hun wachten. Maar gek, dat rover spelen, dat ging verschrikkelijk vervelen en zij werden vuil, vies en groen en niemand gaf hun ooit een zoen.

En ze verlangden zo naar huis… maar ja, hun vader was een muis, hun moeder was een ander beest… Wat waren ze toch dom geweest. Ze gingen zitten, in een kring, en Hansje Pansje Pingeling zei: Hokus, Pokus, Wielewaal! En alles was weer normaal! Hun vaders waren geen mezen of ooievaren, maar heel gewone mensen. Wat kun je je nog beter wensen? Alleen de meester is verdwenen vanaf zijn haren tot zijn tenen. Hij was een taartje moet je weten, en iemand heeft hem opgegeten.

(‘Het toverstokje’, Annie M.G. Schmidt)

Bedankt, Hans Van Dijck. Bedankt, Annie M.G. Schmidt. Bedankt, Godfried Bomans. Bedankt voor de kinderlijke wijsheid en de wetenschappelijke verwondering!

Bont zandoogje

Tips Hans Van Dijck, aan bod gekomen tijdens lezing, 20/02/2020, PIME

‘Hoe voelt het om een vlinder te zijn? Over kijken met een thermometer.’

Henry Walter Bates (1825-1892), naturalist buiten categorie, Britse natuuronderzoeker met speciale belangstelling voor insecten

Anna Maria Sibylla Merian (1647-1717), Duitse kunstenares en entomologie die planten en insecten bestudeerde en daar gedetailleerde tekeningen van maakte

Vladimir Nabokov (1899-1977), Rusisch-Amerikaans schrijver met een fascinatie voor vlinders, publiceerde wetenschappelijke artikelen over vlinders en verrichtte fundamenteel werk op gebied van de taxonomie

Thomas Nagel (1937), Amerikaans filosoof, stelde zich de vraag: ‘Hoe voelt het om een vleermuis te zijn?

Tim Birkhead (1950), Brits ornitholoog, hoogleraar diergedrag en wetenschapsgeschiedenis aan de universiteit van Sheffield, ‘De zintuigen van vogels’, ‘Het vogelei’

Robert Pyle (1947), Amerikaans lepidopterist (vlinderbioloog) en schrijver, Extinction of experience syndrome (als natuurcontext zeldzaam wordt), volgt de monarchvlinder op zijn wintertrek ‘Chasing Monarchs’

Kaiser A., Merckx T., Van Dijck H., publicaties, ook vlinders hebben een persoonlijkheid

Jakob J. Von Uexküll (1864-1944), Baltisch-Duits bioloog, idee van ‘Umwelt’, over de betekinisvolle informatie van de omgeving en de specifieke belevingswereld van een organisme, stelde zich de vraag: ‘Hoe voelt het om een teek te zijn?

Ernest Thompson Seton (1860-1946), Amerikaans 1949)auteur, natuurkunstenaar, Nature Study Movement, ‘The child is born a naturalist’

Richard Louv (1949), Amerikaans auteur en journalist, ‘Last Child in the Woods’

PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences),  tijdschrift, ‘Green spaces and congnitive development in primary schoolchildren’

Eli Heimans (1861-1914), Joods-Nederlandse onderwijzer en natuurbeschermer & Jac P. Thijsse (1865-1945), Nederlands schrijver, onderwijzer en natuurbeschermer,  legden samen de basis voor de moderne natuurbescherming, natuureducatie in Nederland

Rups van de meriansborstel, nachtvlinder, genoemd naar de vlinder- en insectenschilderes Anna Maria Sibylla Merian

Imago Meriansborstel, Aarschot, 24/04/2020

Meer info over de meriansborstel vind je hier.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.