Admiraal

Ik ben de wijnstok

Mijn Vader de wijngaardenier

Gij zijt de ranken,

dus blijft in mij, ik blijf in u,

dan vindt Hij vruchten hier.’

Het is twijfelachtig of dergelijke schunnige liedjesteksten vandaag de dag bedekt zouden worden met de mantel der liefde. In mijn kindertijd zong de hele kerk deze woorden nochtans uit volle borst mee. Mijn vriendin en ik floten de noten. De klas zong in canon. Een enkeling, die niet kon fluiten of zingen, kreeg de benijdenswaardige taak de maat aan te geven op het do-staafje van de xylofoon. Vooraan probeerde de meester-dirigent, als een keurig bevelen gevende admiraal, de meute in het juiste ritme te houden. Zo opende begin jaren ’80 op 1 september onze school zijn deuren.

Vandaag nam ik een foto van de admiraal, niet de man, wel de vlinder: de Vanessa Atalanta of admiraalvlinder. De gelijkenis tussen man en vlinder is treffend: een zwart kostuum, in de voorvleugel enkele witte vlekken, een oranjerode band dwars over de vleugel naar de hoek van de binnenrand.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is atalanta-15-1024x826.jpg
Admiraal kostuum | Feestkleding heren | Goedkope Feestkleding |  Versieringen | Feestartikelen | Carnavalskostuums | Feestartikelen4u.nl

De atalanta is de laatste vlinder voor de winter. In september, oktober trekt hij naar Zuid-Europa om te overwinteren. Hij vliegt op grote hoogte –soms ’s nachts- en maakt hiervoor gebruik van de noordenwind. In vijf weken tijd kan hij vanuit Finland de Middellandse Zee bereiken. Het is dus zeer waarachtig dat menig admiraal vanop zijn vloot groepjes trekkende atalanta’s kon gadeslaan. ‘Go, butterflies, Go!’

‘Go, Butterflies, Go!’ is een Nederlandse natuurdocumentaire uit 2007 van cineaste Josephine Hamming over de trektocht van de Vanessa Atalanta. Hierboven zie je de trailer.

Ik zag er een hangen aan de rottende druiven in de tuin. De mannetjes voeden zich overdag met het sap van de druiven. Van de late middag tot de vroege avond verdedigen ze hun territorium. De grenzen van bezet gebied bakenen ze af door het uitvoeren van patrouillevluchten. Met een opwaartse spiraalvlucht verjagen ze andere mannetjes. De volgende dag bezetten ze een nieuw gebied.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is atalanta-11-1024x683.jpg

De tuinvlindertelling van juli 2020 leverde de atalanta’s de hoofdprijs op. Nooit lette ik op het blauw in de vleugels en op de zwarte stippen aan de rand. Het zijn er vier op beide achtervleugels. ‘Neen mevrouw,  geen adjudant, majoor of korporaal. Vier sterren: Mijn naam is admiraal!’

Atalanta, Vanessa atalanta, Heist-op-den-Berg, 27/08/2020, 14.46 u
Zonder brandnetel kan de Atalanta zich niet voortplanten.

De zwarte madam

Mijn man is oplossings- en actiegericht. Ik  niet. Ik ben afwachtend en besluiteloos. Ik schrijf mijzelf een zekere mate van luiheid toe, al spreek ik -Lamme goedzakgewijs- in een milde bui liever over lam dan lui. Ik geef een voorbeeld.

Op zaterdagavond stond vast dat we op zondag de Oudsberg zouden beklimmen. Op de website van de Limburgse duinengordel (www.duinengordel.be) staat die ‘berg’ beschreven als de parel in een landschap van goud: de hoogste en open stuifduin van Vlaanderen. Alle reden dus om vroeg uit de veren te komen. En toch, de lamlendigheid in mij draaide zich een paar keer om zodat ik pas omstreeks 11 u aan de ontbijttafel verscheen, ruim te laat voor de start van een verkwikkende dagtocht.

Ik zag me de rest van de zondag doorbrengen in een mist van nietsdoenerij. Nog voor ik de slaap uit mijn lijf had gerekt kwam mijn man met een plan: ‘Erps-Kwerps!’ Ik hoorde de vogels al fluiten.

Ter plaatse hoorden we meer vliegtuigen dan vogels, maar de natuur is er prachtig. Het Silsombos maakt deel uit van het streekontwikkelingsproject De Groene Vallei dat verschillende natuurgebieden met elkaar verbindt en zo de biodiversiteit vergroot. Het moet de enige plek in Vlaanderen zijn waar je tegelijkertijd kan vliegtuig- én vogelspotten.

Had ik er niet eerder op gelet of was dit een uitzonderlijke plek? De anderhalve meter hoge plant leek op een toren van paraplu’s waarvan de baleinen na een hevige windstoot naar de verkeerde kant waren omgeslagen. Behalve lui ben ik ook heel nieuwsgierig. Ik zocht het op. Reuzenpaardenstaarten zijn oerplanten van 300 miljoen jaren geleden. Fossielen bewijzen dat de paardenstaarten ten tijde van de dinosaurussen tot 30 meter hoog werden. Dertig meter! Stel je voor!

Een landkaartje leidde me naar de herfsttijloos. Het lijken onschuldige elfjes, maar zijn uiterst giftig. Een hap van dit naakt begijntje en zelfs het sterkste paard zijgt langzaam neer. Het gevaar loerde om de hoek. Verderop botsen we op de zwarte madam. Als een afgewezen maagd stond ze te bidden aan de waterkant. Achtergelaten door haar soldaat stortte ze zich radeloos in de beek en verdronk. Haar geest bleef dwalen en zou argeloze reizigers het water inlokken. Aan de oever zag ik fraaie libellen. Ik ging door mijn knieën voor een foto en tuimelde bijna de beek in.

Zonder er een te zien, leerde ik over de kroonjuwelen van het bos. De hele weg zocht ik naar de negen orchideeënsoorten, waaronder de brede orchis, de grote muggenorchis, de bijenorchis en de bosorchis. ‘Juni, mevrouw, dat is de bloeiperiode van de orchideeën’. Een vriendelijke dame kwam me verlossen. Ik prees haar de hemel in en zag een laatste vliegtuig boven mijn hoofd passeren.

Ik trok nog wat foto’s van de reuzenpaardenstaarten. Begeesterd keerden we huiswaarts. Mijn man redde me zondag van de luiheid.

In volgorde van verschijnen op 23 augustus in het Silsombos, Erps-Kwerps

Reuzenpaardenstaart, Equisetum telmateia
Landkaartje, Araschnia levana
Klein koolwitje, Pieris rapae
Krasser, Pseudochorthippus parallelus
Elzenhaantje, Agelastica alni
Herfsttijloos, Colchicum autumnale, in de volksmond spreekt men van ‘naakte begijntjes’
Weidebeekjuffer, Calopteryx splendens
Bosbeekjuffer, Calopteryx virgo
De zwarte madam
Vliegtuig boven het Silsombos
Paard aan de rand van het Silsombos
Reuzenpaardenstaarten, Equisetum telmateia

Duo’s

Knobbelzwaan, Cygnus olor, Maasduinen, 30/07/2020, 14.46 u
Pimpelmees, Cyanistes caeruleus, Heist-op-den-Berg, 14/08/2020, 9.30 u
Graspieper, Anthus pratensis, Turnhouts Vennengebied, 17/08/2020, 19.25 u
Foto Bart Cabanier
Wilde eend, Anas platyrhynchos, Heist-op-den-Berg, 19/08/2020, 20.14 u
Blauwe reiger, Ardea cinerea en Waterhoen, Gallinula chloropus, Heist-op-den-Berg, 19/08/2020, 20.17 u
Atalanta, Vanessa atalanta, 07/09/2020, Heist-op-den-Berg, 16.56 u
Europese hoornaar (paardenwesp), Vespa crabro en Atalanta, Vanessa atalanta, Heist-op-den-Berg, 07/09/2020, 17.05 u
Bruinrode heidelibel, Sympetrum striolatum, Turnhouts Vennengebied, 15/09/2020, 15.19 u

Europese hoornaar, Vespa crabro, Turnhouts Vennengebied, 15/09/2020, 15.47 u

Gerald

De hitte van de laatste weken leidt tot vreemde taferelen in mijn hoofd. ‘Donder en bliksem!’ zou een voorvader van Jan van Riemen gevloekt en gewenst hebben, terwijl hij op zijn galopperende paard vanuit de dorpskern door de beukendreef over de ophaalbrug van zijn versterkte burcht denderde. De uitgedroogde ringgracht bood geen enkele bescherming meer. Later, in de 15de eeuw, gaf Jan van Riemen zijn naam aan het Hof.

foto van Heist op den Berg vroeger en nu.
Foto Hof van Riemen (Heist-op-den-Berg), vroeger en nu
Het Hof van Riemen evolueerde van een omwalde versterking in de Middeleeuwen naar een nieuwe stenen residentie. Jan Van Riemen, leenman van Lodewijk van Male, graaf van Vlaanderen, was de eerste gekende eigenaar (1376).

Daar, in datzelfde Hof van Riemen, zag ik gisteren een blauwe reiger. Dat is op het eerste gezicht niet zo vreemd, aangezien ik daar geregeld twee blauwe reigers observeer. Een wandelende vogelaar verzekerde me dat die twee daar reeds een tiental jaren vaste klant zijn. In al zijn enthousiasme vergaf ik hem zijn hyperbool. Een blauwe reiger wordt gemiddeld vijf jaar oud. Niettemin zie ik die reigers daar al voor het derde jaar op rij. Ik geef het toe. Het zouden er ook elk jaar andere kunnen zijn.

Blauwe reiger, Ardea cinerea, Heist-op-den-Berg, Hof Van Riemen, 19/08/2020, 20.31 u

De blauwe reiger op zich verraste mij dus niet, wel de plek. Roerloos stond hij daar, te midden de ringgracht in het lage water. Ik zag hoe hij zich heel langzaam door het water bewoog om dan plots, als een speer, met zijn vlijmscherpe snavel een vis uit het water te grissen. Geduld is een grote deugd. Voor vogels geldt hetzelfde. Ik bleef nog een hele tijd hangen rond het Hof en zag hoe de reiger opvloog, landde, weer opsteeg en een plek zocht tussen de toppen van de bomen. Ik verloor hem uit het oog door het geroep van een waterhoen. Toen ik me omdraaide stond hij daar, vlakbij, met zijn poten onder water. Dit keer zag ik geen reiger, maar Johannes de Doper. Ik zei het je al, de hitte leidt tot vreemde taferelen.

De geboorte van Johannes de Doper | De kwintencirkel
De geboorte van Johannes de Doper door Jan Joest van Kalkar (1450-1519)

Wat het kijken naar vogels betreft, is mijn geduld eindeloos. Zo wacht ik al twee jaar op de verschijning van een raaf. Elke grote zwarte vogel is een potentiële raaf tot het tegendeel bewezen is. Tot nog toe betrof het telkens een ietwat groot uitgevallen zwarte kraai. Samen met de raaf behoren de kraaiachtigen tot de slimste vogels van het dierenrijk. Maar de raaf blijft een vogel buiten categorie.

Ondanks het uitstoten van een duister, grof geluid, is de raaf lid van de familie van  de zangvogels. Hij kan geluiden uit zijn omgeving gladjes imiteren en maakt gebruik van ‘gereedschap’ (stok of steen) om zich van voedsel te bedienen. Hij is in staat om stukken vlees te verbergen en vindt het later moeiteloos terug. Hij is zo goed in het onthouden van plaatsen en gezichten dat je een door jouw toedoen uit het lood geslagen raaf liever geen tweede keer ontmoet. Raven zoeken een partner voor het leven. Bij wijze van troost reinigen ze elkaars veren. Ze wijzen dingen aan met hun snavel zoals mensen dat doen met hun vinger. Ze sluiten allianties met andere raven en halen er tussen een grote groep raven hun vrienden en rivalen uit.

Geen wonder dat Odin koos voor twee raven op zijn schouder. In de Noordse mythologie vliegen Huginn en Muninn (Geheugen en Gedachte) vanuit Asgaard de wijde wereld in. Ze doorkruisen iedere dag de negen werelden. Tegen de avond keren ze terug, zetten zich op de schouders van de Noordse Oppergod en fluisteren hem alles wat ze zagen in zijn oren. Geri en Freki, twee wolven, liggen aan zijn voeten.

Op 18 augustus zag Bart Cabanier, volbloed Turnhouts vogelaar, een raaf in het Vennengebied. Hier is sprake van een klein mirakel. Voor 1842 was de raaf een vrij algemene broedvogel in België. Een intensieve vervolging leidde tot het uitsterven van de soort in onze gebieden. De laatste broedgevallen voor Vlaanderen dateren van 1862. Pas in 2018 broedde voor het eerst weer een koppel raven in Vlaanderen, in het Meerdaalwoud. Sindsdien neemt het aantal raven weer toe. In het beste geval wordt de raaf opnieuw een algemene broedvogel als pakweg de merel of het roodborstje.

Raaf, Corvus Corax, Turnhouts Vennengebied, 18/08/2020, 10.22 u
Foto Bart Cabanier

De terugkeer van de wolf is een opsteker voor de raaf. Het pact van de raaf met de wolf is legendarisch. Wanneer de raaf een onaangeroerd karkas ontdekt, schakelt hij een wolf in om aan het lekkere vlees te geraken. Met rare vliegbewegingen lokt hij de wolf naar het karkas. Die scheurt het aan stukken, vreet zich vol en verdwijnt. De raaf peuzelt de resten op.

De eerste Limburgse wolven kregen allen een naam: Naya, Roger, August, Noëlla en Billy. De vier nakomelingen zitten opgescheept met de niet zo bijster mooie naam ‘Bosland-Daltons’. Volgend nageslacht zal naar alle waarschijnlijkheid anoniem door het land zwerven.

Zelf hoop ik ooit mijn eerste raaf te zien. Overdag vliegt hij aan de zijde van Huginn en Muninn doorheen de negen werelden. ’s Avonds rust hij op de schouder van Odin. Hij fluistert sappige verhalen in diens oor en vertelt over het wel en wee in de wereld. Zijn mythologische naam luidt ‘Talmodighet’ (Geduld), naar mijn jarenlange geduld en het het wachten op een raaf. Voor het gemak en ‘voor de vrienden’ spreek ik hem aan met ‘Gerald’, naar de legendarische vogelkenner in Vlaanderen.

Schets van de Oppergod Odin met de raven Huginn en Munnin en de wolven Geri en Freki, Mary H. Foster, Asgard Stories (1901)

Bekijk hier de video-opname van de raaf die Bart op 18 augustus spotte in het Turnhouts Vennengebied!

Gerald Driessens kijkt sinds zijn elfde naar vogels en heeft zich gespecialiseerd in herkenning, leeftijd- en geslachtsbepaling. Door het maken van veldschetsen bestudeert hij gedragingen en individuele variaties binnen soorten. ‘Gerald’ is een samengestelde Germaanse naam bestaand uit: Ger- (ijzeren speer) en -Alt, voluit: walt (heersen). De betekenis van ‘Gerald’ is dan ook ‘heerser met de ijzeren speer‘.

Homegrown

Volle maan, Heist-op-den-Berg, 04/08/2020, 2.54 u
Blauwe reiger, Ardea cinerea, Heist-op-den-Berg, 03/08/2020, 11.23 u
Atalanta (gehavend), Vanessa atalanta, Heist-op-den-Berg, 03/08/2020, 11.51 u
Elzenhaantje, Agelastica alni, Heist-op-den-Berg, 03/08/2020, 14.58 u
Wilde eend, Anas platyrhynchos, Heist-op-den-Berg, 04/08/2020, 10.34 u
Grote Canadese gans, Branta Canadensis, Heist-op-den-Berg, 06/08/2020, 10.14 u
Klein geaderd witje, Pieris napi, Heist-op-den-Berg, 06/08/2020, 10.23 u
Houtduif, Columba palumbus, Heist-op-den-Berg, 08/08/2020, 12.10 u
Citroenvlinder, Gonepteryx rhamni, Heist-op-den-Berg, 08/08/2020, 19.21 u
Egel, Erinaceus europaeus, Heist-op-den-Berg, 08/08/2020, 23.24 u

Dat is ‘em!

Ik dacht hem al eens in een flits boven de Grote Nete in Itegem te hebben mogen aanschouwen. Bart zag hem echt. En wel in close up. De ijsvogel!

IJsvogel, Alcedo atthis, Turnhout, 01/08/2020, 11.28 u
Foto Bart Cabanier
Foto Bart Cabanier

Ook deze schoonheden dwalen en dobberen rond in Turnhout…

Putter, Carduelis carduelis
Foto Bart Cabanier
Foto Bart Cabanier
Waterhoen, Gallinula chloropus
Foto Bart Cabanier

Maasduinen dag 2

30/07/2020

Bloedrode heidelibel, Sympetrum sanguineum
Aardhommel, Bombus terrrestris
Blauwvleugelsprinkhaan, Oedipoda caerulescens
Knobbelzwaan, Cygnus olor
Witte kwikstaart (rechtsonder), Motacilla alba
Bos Taurus. Op de achtergrond Grauwe gans
Koninginnenpage, Papilio machaon
Kleine parelmoervlinder, Issoria lathonia

Maasduinen dag 1

Alle info over Nationaal Park De Maasduinen lees je hier. Alvast voor mij een verrassend pakket flora en fauna.

29/07/2020

Poelkikker, Pelophylax lessonae
Gewone pantserjuffer, Lestes sponsa
Wespspin, Argiope bruennichi
Bloedrode heidelibel, Sympetrum sanguineum
Boerenzwaluw, Hirundo rustica
Huismus, Passer domesticus
Coloradokever, Leptinotarsa decemlineata
Zwarte kraai, Corvus corone

Nationaal Park De Groote Peel

In volgorde van verschijnen op 27 juli 2020 in het Nationaal Park De Groote Peel.

Watersnuffel, Enallagma cyathigerum
Bont zandoogje, Pararge aegeria
Galloway
Galloway
Klein geaderd witje, Pieris napi
Landgeit
Roodborsttapuit (mannetje), Saxicola rubicola
Roodborsttapuit (vrouwtje), Saxicola rubicola
Chortippus biguttulus-groep (sprinkhanen)
Oranje zandoogje, Pyronia tithonus
Grote populierenhaan, Chrysomela populi
Glad beertje, Eilema griseola
Bont zandoogje, Pararge aegeria
Zwarttip-smalboktor, Paracorymbia fulva
Rode wouw, Milvus milvus

Krabben en bijten

Opgepast! Overstekende kabouters. Prompt miste ik mijn dochter op de achterbank. Het was geen verlangen om haar meteen te zien. Het kamp waar ze aan deelnam zou haar meer deugd doen dan een wandeling in de Groote Peel in Nederlands Limburg. Het was een soort van ‘samenzweerdersgemis’. Indien die term niet zou bestaan, vind ik hem ter plekke uit.

We zouden allebei in de lach schieten. Zij, omdat ze de kabouters zo voor haar neus over de weg zag  marcheren (‘hey ho, hey ho, je krijgt het niet cadeau’). Ik, omdat ik door een verkeersbord aan de ingang van een Nationaal Park  geholpen werd in mijn overtuigingskracht mijn dochter van zeven (tot grote ergernis van haar oudere broer en zussen) zo lang mogelijk in de waan te laten dat kabouters geen verzinsel, maar werkelijkheid zijn.

Een wandeling zonder kinderen maakt plaats voor ander levend wild. Passeerden achtereenvolgens de revue: oranje zandoogje, gevlekte smalboktor, zwarttipsmalboktor, watersnuffel, bont zandoogje, vermiljoenhoutzwam, vingerhoedskruid, klein geaderd witje, roodborsttapuit (mannetje), roodborsttapuit (vrouwtje), buizerd, grote populierenhaan, glad beertje, sprinkhaan onbekend, zanglijster en rode wouw.

Lang stilstaan onderweg bleek onmogelijk wegens een record aantal muggen. Mocht iemand eraan twijfelen, muggen steken niet, ze bijten. Kortgebroekte wandelaars stapten al krabbend aan hun kuiten door de heide. Jong en oud sloeg wild om zich heen om elk bloot stukje van het lichaam te vrijwaren van de scherpe beten van de aanklampende muggen. Mensen pijnigden hierbij niet enkel zichzelf, maar namen van de gelegenheid gebruik hun dierbaren liefdevol af te kloppen bij het afweren van zulk grof geschut.

Betreden op eigen risico! ‘Wel of niet door de poort?’ vraag je je dan af. Neem je het risico aangevallen te worden door een bende wilde runderen in ruil voor een blik op een vogel of blijf je veilig op het pad? De angst voor een georkestreerde muggenaanval hield ons op het pad. De muggen baarden mij meer zorgen dan een op hol geslagen rund!

Ik begon een betoog over het toppunt van de menselijke kwetsbaarheid, dit keer tot lichte ergernis van mijn man. ‘Een mug klop je toch zo dood?’ zou nu ook mijn dochter zeggen. Ze hadden weer maar eens gelijk. Het verstand wint het altijd van de verbeelding, tenzij je een kabouter bent.

Op deze site vind je alle info over het Nationaal Park De Groote Peel.